23
آوریل

چگونگی بازنمایی تصویر زن در طراحی جلد کتاب

قسمتی از مقاله «چگونگی بازنمایی تصویر زن در طراحی جلد کتاب»

شادی تاکی
از کتاب «نشانه‌شناسی فرهنگ هنر و ادبیات» با مقدمۀ دنی برتراند و به کوشش دکتر مرضیه اطهاری‌نیک‌عزم

چگونگی بازنمایی تصویر زن در طراحی جلد کتاب
هر ساله در ایران همانند دیگر کشورهای جهان، کتابهای بسیاری به چاپ می رسند که از لحاظ مضمون مستقیم یا غیر مستقیم مربوط به زنان هستند و بسیاری از آن ها نیز طرح جلدهای مصور دارند، اما با توجه به محدودیّت های موجود در بسترهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی کشور به ویژه در سال های بعد از انقلاب ۵۷، برای بازنمایی تصویر زن در سطح جامعه، این امر چگونه توسط طراحان گرافیک ایران در طراحی جلد کتاب ها انجام گرفته است؟

مسلما برای پاسخ، بررسی رویکردهای متفاوتی نیاز است اما این نوشتار برای تمرکز بر طرح جلد هایی با مضمون زن، آثار یک طراح گرافیک پرکار را به عنوان نمونه ی مطالعاتی بر میگزیند زیرا که بررسی چنین آثاری میتواند همزمان، از سویی بازگو کننده ی چگونگی بازنمایی تصویر زن در دورهای از تاریخ چهل سالۀ اخیر ایران را نشان دهد و از دیگر سو تعدد آثار او میتواند خواسته یا ناخواسته پایه گذار بخشی از فرهنگ دیداری جامعه از چگونگی بازنمایاندن زن و زنانگی در بستر تصویر، برای مخاطبان و حتی برای برخی دیگر از طراحان گرافیک ایران باشد.

بنابراین نمونه‌هایی مرتبط با مضمون زن از طرحِ جلدهای طراحِ گرافیک، «فرزاد ادیبی» که از طراحان پرکار نسل چهارم گرافیک معاصر ایران، به ویژه در زمینه طراحی کتاب محسوب می شود، به عنوان نمونه های مطالعاتی گزینش شده است.

با جستجو در طرح جلدهای این هنرمند و توجه به نشانه های مشترک در نمونه های مشابه هم در آثارش، میتوان بازنمایی تصویر زن را از لحاظ شیوه ی اجرا – بازنمایی صوری- در سه گروه تقسیم بندی نمود:

الف- استفاده ی مستقیم از تصویرِ فیگور کامل یا بخشی از فیگور زنانه [در قالب شیوه های مختلف طراحی، عکاسی و یا کولاژ و چیدمان های فیگوراتیو]،

ب- بهره گیری از کدهای جنسیتی و ابزارهایی که عرفاً زنانه هستند (اشاره به نشانه های نمادین در کارکرد استعاری)، [نقوش برگرفته از طبیعت مانند گل ها و گیاهان، پارچه های تزیینی و یا ابزارهایی همچون شانه، پاپوش های زنانه و…]،

ج- استفاده ی تلفیقی از دو گروه الف و ب، زیرا که این دو گروه الزاماً دو مقوله ی جدا از هم نیستند و در برخی از طرح جلدها با یکدیگر همپوشی دارند، مثلاً در نمونه هایی همنشینی ابزارها و کدهای جنسیّتی زنانه به روشهای مختلف تداعی کننده ی فیگور کامل یا بخشی از یک فیگور زنانه هستند.
برای آشنایی با این سه گروه، جدول هایی تنظیم شده است که در کنار نمایش تعدادی از آثار، هر گروه را با توضیحاتی بیشتر معرفی مینماید؛ همزمان با این سهگانه که تاکید بر بازنمایی «صوری» طرح جلدها دارند، میتوان سه گانه ی دیگری نیز در شرح بازنمایی «مفهومی» آثار، در نظر گرفت تا بتوان از این طریق به ساختارهای مفهومی و تحلیل گفتمانی آن ها نزدیک تر شد. با بررسی نقوش انتخاب شده بر این طرح جلد ها سه گانه ی بازنمایی مفهومی در قالب بازنمایی تغزلی، بازنمایی انتقادی و بازنمایی قداست معرفی میشوند.